Ο Τομ Κρουζ του TikTok που ξεγέλασε τους πάντες
Κάνεις κύλιση στο TikTok και ξαφνικά εμφανίζεται ο Τομ Κρουζ. Παίζει γκολφ, κάνει ένα μαγικό κόλπο, αστειεύεται σαν να σου ανοίγει ένα παράθυρο στην καθημερινότητά του. Μοιάζει με τον Τομ Κρουζ, μιλά όπως εκείνος και ακόμη και το γέλιο του είναι ίδιο. Για έναν θαυμαστή, είναι σαν να αποκτά πρόσβαση στα παρασκήνια. Μόνο που δεν είναι ο Τομ Κρουζ.
Το 2021, ο λογαριασμός @deeptomcruise έγινε viral χάρη σε μια σειρά εξαιρετικά ρεαλιστικών βίντεο. Πίσω από την οθόνη βρίσκονταν ο Βέλγος δημιουργός οπτικών εφέ Chris Umé και ο Miles Fisher, ηθοποιός που μιμείται τον Κρουζ. Ο Fisher ερμήνευε τις σκηνές, ο Umé αντικαθιστούσε ψηφιακά το πρόσωπό του με εκείνο του Κρουζ και οι θεατές αναρωτιούνταν αν ο πραγματικός ηθοποιός είχε μπει στο TikTok.
Τότε, ένα τέτοιο αποτέλεσμα απαιτούσε ιδιαίτερες δεξιότητες και μεγάλη προσπάθεια. Σήμερα, τα εργαλεία ΤΝ μπορούν να δημιουργούν ή να τροποποιούν πρόσωπα, φωνές και βίντεο με πολύ λιγότερη εξειδίκευση. Κι αυτό μας οδηγεί σε ένα μεγαλύτερο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν δεν μπορούμε να εμπιστευόμαστε όλα όσα βλέπουμε και ακούμε;
Τι ακριβώς είναι, λοιπόν, ένα deepfake;
Το deepfake είναι περιεχόμενο που δημιουργείται ή παραποιείται με τεχνητή νοημοσύνη, ώστε να φαίνεται πως κάποιος λέει ή κάνει κάτι που στην πραγματικότητα δεν είπε ή δεν έκανε. Δεν χρειάζεται να δημιουργηθεί από το μηδέν: η ΤΝ μπορεί να αλλάξει μόνο ένα στοιχείο υπάρχοντος υλικού.
- Ένα πρόσωπο: το πρόσωπο ενός ανθρώπου τοποθετείται στο σώμα κάποιου άλλου
- Μια φωνή: μια κλωνοποιημένη φωνή προφέρει καινούριες φράσεις
- Ένα βίντεο: ομιλία, εκφράσεις ή κινήσεις που δημιουργούνται ή τροποποιούνται
Προσοχή όμως: δεν είναι κάθε εικόνα ή βίντεο που δημιουργήθηκε με ΤΝ ένα deepfake. Ο όρος χρησιμοποιείται κυρίως όταν η ΤΝ μιμείται ένα πραγματικό πρόσωπο με τρόπο που μπορεί να παραπλανήσει τους θεατές ή τους ακροατές για όσα πράγματι είπε ή έκανε.
Όπως και σε πολλά συστήματα ΤΝ, τα δεδομένα αποτελούν το καύσιμο που καθιστά δυνατό ένα πειστικό deepfake. Όσο περισσότερες εικόνες και ηχογραφήσεις διαθέτει ένα σύστημα για να μάθει —από διαφορετικές γωνίες, συνθήκες φωτισμού και εκφράσεις προσώπου— τόσο ακριβέστερα μπορεί να αναπαράγει ένα πρόσωπο και τις κινήσεις του. Έτσι, διασημότητες, πολιτικοί και άλλα δημόσια πρόσωπα είναι ιδιαίτερα εύκολο να αποτελέσουν αντικείμενο μίμησης, καθώς στο διαδίκτυο υπάρχουν αμέτρητες φωτογραφίες και βίντεό τους. Και όσο τα εργαλεία γίνονται ευκολότερα στη χρήση, τόσο ευκολότερη γίνεται και η δημιουργία πειστικών πλαστών βίντεο.
Από ένα αστείο βίντεο στις ψευδείς ειδήσεις και την τηλεφωνική απάτη
Εδώ όμως τα πράγματα γίνονται ανησυχητικά. Η τεχνολογία πίσω από ένα διασκεδαστικό βίντεο διασημότητας μπορεί εξίσου εύκολα να παρουσιάσει έναν πολιτικό να ανακοινώνει μια απόφαση που ποτέ δεν πήρε ή έναν άνθρωπο να συμμετέχει σε μια εκδήλωση που δεν έγινε ποτέ. Μόλις κοινοποιηθεί, το υλικό μπορεί να φτάσει σε χιλιάδες ανθρώπους πριν προλάβει κάποιος να το ελέγξει.
Και η επανάληψη επιδεινώνει το πρόβλημα. Μια μελέτη του 2024 σε οκτώ χώρες εξέτασε τα viral deepfakes και το φαινόμενο της ψευδαίσθησης της αλήθειας: όσο συχνότερα βλέπουμε κάτι, τόσο πιο οικείο μάς φαίνεται· και το οικείο αρχίζει να μοιάζει αληθινό, ακόμη κι όταν δεν είναι. Ένα deepfake δεν χρειάζεται να σε ξεγελάσει με την πρώτη. Αρκεί να εμφανίζεται ξανά και ξανά στη ροή σου.
Και μερικές φορές δεν εμφανίζεται καθόλου στη ροή σου. Μερικές φορές σε παίρνει τηλέφωνο.
Χτυπά το τηλέφωνό σου. Είναι το παιδί σου, τρομαγμένο, και σου λέει πως έγινε ένα ατύχημα και χρειάζεται επειγόντως χρήματα. Η φωνή είναι ακριβώς δική του. Μόνο που δεν είναι εκείνο.
Με την κλωνοποίηση φωνής, η ΤΝ μπορεί να αναπαράγει τη φωνή κάποιου από ηχογραφήσεις, επιτρέποντας σε απατεώνες να υποδύονται ανθρώπους που εμπιστευόμαστε. Πρόκειται για το λεγόμενο vishing, την τηλεφωνική εξαπάτηση μέσω φωνής. Δεν χρειάζεται να «μην τα πηγαίνεις καλά με την τεχνολογία» για να πέσεις θύμα. Όταν ένας τόσο κοντινός μας άνθρωπος ακούγεται φοβισμένος, το ένστικτό μας είναι να τον πιστέψουμε και να βοηθήσουμε, προτού σκεφτούμε να αμφισβητήσουμε όσα συμβαίνουν.
Δεν πρόκειται για έναν μακρινό, μελλοντικό κίνδυνο. Συμβαίνει ήδη και κανείς μας δεν είναι άτρωτος.
Το βαθύτερο πρόβλημα: να αμφιβάλλουμε για τα πάντα
Αν τα πάντα μπορούν να είναι πλαστά, τι συμβαίνει με το αυθεντικό περιεχόμενο;
Φαντάσου μια αυθεντική ηχογράφηση ενός δημόσιου προσώπου που λέει κάτι αμφιλεγόμενο. Εκείνο σηκώνει τους ώμους και απαντά: «Δεν ήμουν εγώ. Ήταν ΤΝ». Αυτό ονομάζεται «μέρισμα του ψεύτη» (liar’s dividend): από τη στιγμή που υπάρχουν πειστικές απομιμήσεις, οποιοσδήποτε μπορεί να επικαλεστεί αυτή την αμφιβολία για να απορρίψει γνήσια αποδεικτικά στοιχεία.
Έτσι, τα deepfakes δεν δυσκολεύουν μόνο τον εντοπισμό του ψεύτικου· μπορούν να δυσκολέψουν και την αποδοχή του αληθινού…
Πώς μπορούμε, λοιπόν, να προστατευτούμε;
Τα καλά νέα είναι ότι δεν χρειάζεται να γίνεις ντετέκτιβ των deepfakes. Τα παράξενα χέρια, οι αφύσικες κινήσεις και οι ρομποτικές φωνές θα αποτελούν ολοένα λιγότερο αξιόπιστες ενδείξεις καθώς η τεχνολογία βελτιώνεται. Αυτό που παραμένει χρήσιμο είναι η συνήθεια της επαλήθευσης:
Όταν κάτι μας προκαλεί έκπληξη, θυμό, φόβο ή ενθουσιασμό, αξίζει να αφιερώσουμε λίγο χρόνο πριν αντιδράσουμε ή το κοινοποιήσουμε. Από πού προέρχεται η πληροφορία; Ποιος τη δημοσίευσε; Υπάρχει αρχική πηγή; Η αναζήτηση επιβεβαίωσης από μια άλλη αξιόπιστη πηγή μπορεί να κάνει τη διαφορά. Το ίδιο ισχύει για μηνύματα και τηλεφωνήματα από γνωστούς μας: αν κάποιος ζητήσει ξαφνικά χρήματα ή ευαίσθητες πληροφορίες, ιδιαίτερα με μεγάλη πίεση χρόνου, επικοινώνησε μαζί του από άλλο κανάλι πριν ενεργήσεις.
Γι’ αυτό έχει σημασία και η εκπαίδευση. Τα σχολεία δεν αρκεί να διδάσκουν τα σημερινά τεχνάσματα, γιατί αυτά αλλάζουν συνεχώς. Εκείνο που διαρκεί είναι η ικανότητα να αμφισβητούμε τις πηγές, να ελέγχουμε τα στοιχεία, να συγκρίνουμε πληροφορίες και να αναγνωρίζουμε τη συναισθηματική χειραγώγηση. Μια εξαιρετική ερώτηση για εξάσκηση είναι: «Τι με κάνει να το πιστεύω και πώς μπορώ να το ελέγξω;»
Το να βλέπουμε δεν αρκεί πλέον
Για πολύ καιρό, το να δούμε ή να ακούσουμε κάτι οι ίδιοι αποτελούσε την ισχυρότερη απόδειξη. Η ΤΝ κλονίζει αυτή τη βεβαιότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να δυσπιστούμε απέναντι στα πάντα. Σημαίνει ότι η εμπιστοσύνη δεν μπορεί πλέον να βασίζεται σε ένα μόνο στοιχείο. Χρειάζεται να εξετάζουμε από πού προέρχεται μια πληροφορία, ποιο είναι το πλαίσιό της και αν μπορεί να επιβεβαιωθεί.
Ο ψηφιακός γραμματισμός δεν σημαίνει πλέον μόνο να γνωρίζουμε πώς να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία. Σημαίνει να κατανοούμε πώς η τεχνολογία διαμορφώνει όσα βλέπουμε, όσα πιστεύουμε και όσα αποφασίζουμε.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που κάτι θα φαίνεται υπερβολικά αληθινό, σοκαριστικό ή τέλειο, κάνε την πιο σημαντική ερώτηση: «Πώς το ξέρω;»
Βιβλιογραφία
Ahmed, S., Bee, A. W. T., Ng, S. W. T., & Masood, M. (2024). Social media news use amplifies the illusory truth effects of viral deepfakes: A cross-national study of eight countries. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 68(5), 778–805. https://doi.org/10.1080/08838151.2024.2410783
Chesney, R., & Citron, D. K. (2019). Deep fakes: A looming challenge for privacy, democracy, and national security. California Law Review, 107(6), 1753–1820. https://doi.org/10.15779/Z38RV0D15J
European Commission. (2026, July 24). Transparency obligations under Article 50 of the AI Act. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/transparency-obligations-under-article-50-ai-act
Hern, A. (2021, March 5). ‘I don’t want to upset people’: Tom Cruise deepfake creator speaks out. The Guardian. https://www.theguardian.com/technology/2021/mar/05/how-started-tom-cruise-deepfake-tiktok-videosiris.unimo
Ireton, C., & Posetti, J. (Eds.). (2018). Journalism, “fake news” & disinformation: Handbook for journalism education and training. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000265552
Metz, R. (2021, August 6). How a deepfake Tom Cruise on TikTok turned into a very real AI company. CNN. https://www.cnn.com/2021/08/06/tech/tom-cruise-deepfake-tiktok-company
Naffi, N. (2025, October 1). Deepfakes and the crisis of knowing. UNESCO. https://www.unesco.org/en/articles/deepfakes-and-crisis-knowing
